Sommige gesprekken lijken steeds volgens hetzelfde patroon te verlopen. Hoe meer jij aandringt, hoe meer de ander zich terugtrekt. Hoe kritischer een gesprekspartner reageert, hoe sterker jij je standpunt verdedigt. De inhoud wisselt, maar de interactie blijft hetzelfde. De Roos van Leary helpt om zulke patronen te onderzoeken. Het model is gebaseerd op het interpersoonlijke circumplex van psycholoog Timothy Leary en kijkt naar gedrag langs twee dimensies: invloed en samenwerking. De praktische waarde zit niet in het vastleggen van persoonlijkheidstypen, maar in het herkennen dat jouw gedrag mede bepaalt welke reactie bij de ander waarschijnlijker wordt.
Beschrijf de wisselwerking
Begin niet met de vraag welk type iemand is, maar beschrijf de opeenvolging van gedrag. Wat doe jij, hoe reageert de ander en wat doe jij vervolgens? Misschien geef je steeds meer uitleg wanneer iemand twijfelt, waarna de ander juist meer bezwaren noemt. Of je neemt besluiten over wanneer teamleden afwachten, waardoor zij nog minder initiatief tonen.
Door de wisselwerking als een reeks waarneembare reacties te bekijken, voorkom je dat één persoon als probleem wordt aangewezen. Het patroon ontstaat tussen mensen en kan daarom ook vanuit de interactie worden veranderd.
Herken je automatische positie
Iedereen heeft gedrag waarop hij onder druk gemakkelijk terugvalt. De een gaat harder sturen, de ander wordt voorzichtig of juist kritisch. Zo’n reactie kan in veel situaties nuttig zijn, maar werkt niet automatisch in iedere interactie.
Vraag jezelf af welke positie je inneemt zodra een gesprek stroef wordt. Neem je meer ruimte of juist minder? Zoek je samenwerking of ga je de tegenstelling versterken? De Roos van Leary helpt hier als observatiekader. Je hoeft jezelf niet in één segment te plaatsen. Het gaat erom dat je herkent welk gedrag je op dat specifieke moment inzet.
Kies gedrag dat iets anders uitnodigt
Volgens het principe van interpersoonlijke complementariteit lokt dominant gedrag vaak volgend gedrag uit, terwijl vriendelijk of vijandig gedrag eerder een vergelijkbare relationele reactie oproept. Dit principe vormt een belangrijk onderdeel van de interpersoonlijke theorie achter het circumplex.
Wil je meer initiatief van de ander, dan kan minder voorschrijven en meer bevragen helpen. Wil je weerstand verminderen, dan is duidelijk én samenwerkingsgericht gedrag vaak effectiever dan terugvechten of volledig toegeven. Je kunt de reactie van de ander niet bepalen, maar wel ander gedrag uitnodigen.
Verander één element tegelijk
Een gesprekspatroon doorbreken vraagt geen volledige verandering van communicatiestijl. Kies één kleine ingreep die past bij het gewenste effect. Stel bijvoorbeeld eerst een onderzoekende vraag voordat je jouw argument geeft. Benoem een grens zonder de intentie van de ander in twijfel te trekken. Of laat een stilte bestaan in plaats van deze direct met een oplossing te vullen.
In een gesprek over een nieuwe marktintroductie in de wereld van eten en drinken kan een scherpe tegenwerping bijvoorbeeld worden beantwoord met: “Welk risico moeten we volgens jou eerst oplossen?” Daarmee blijft de kritische informatie behouden, terwijl het gesprek richting gezamenlijk onderzoek beweegt.
Kijk naar het vervolg
Nieuw gedrag is niet automatisch effectief omdat het anders is. Kijk daarom wat er daarna in de interactie gebeurt. Neemt de ander daadwerkelijk meer verantwoordelijkheid? Worden bezwaren concreter? Ontstaat er ruimte voor een besluit of blijft hetzelfde patroon bestaan?
Soms is meer dan één poging nodig, zeker wanneer een interactie al lang op dezelfde manier verloopt. Vraag eventueel hoe de ander het gesprek heeft ervaren. Zo voorkom je dat de Roos van Leary een truc wordt waarmee je mensen probeert te sturen. Het model blijft dan wat het hoort te zijn: een hulpmiddel om bewuster naar je eigen aandeel te kijken.
De Roos van Leary maakt zichtbaar dat communicatie niet alleen bestaat uit losse boodschappen. Gedrag roept reacties op, die vervolgens weer nieuw gedrag uitlokken. Wie uitsluitend probeert de ander te veranderen, houdt daardoor gemakkelijk hetzelfde patroon in stand. Door eerst je eigen positie en reactie te onderzoeken, vergroot je de kans dat er een andere interactie ontstaat.
Welk gesprekspatroon kun jij veranderen door zelf één andere reactie te kiezen?
